Talikalardan Faytonlara İnsan ve At - CAN UĞURATEŞ

10 Temmuz 2019 Çarşamba 00:37

İnsanların en önemli yardımcılarından olan atların evcilleştirilmesi süreci, günümüzden 6.000 yıl öncesinde Asya coğrafyasına uzanıyor. Uzmanların arkeolojik buluntularda yaptıkları araştırmalar, atların, ilk defa Avrasya Bozkırlarının Batı Bölgesinde evcilleştirilmeye başlandığını ve çok kısa sürede Avrupa’ya da yayıldığını, bilimsel verilerle ortaya koyuyor. Atı ilk evcilleştirenler ve ardından iş gücünden, etinden ve sütünden faydalananların, at ile mükemmel uyumlu bir yaşam tarzı ortaya koydukları da tarihi bir gerçek.

Bir dönem Asya’da büyük imparatorluklar kuran ve yöneten Mete Han, Cengiz Han ve Timur gibi liderler, atı, zamanının savaşlarında muhteşem bir güç olarak kullanıp, günümüze uyarlamayla döneminin savaş uçakları gibi hız ve döneminin tankları gibi ezici, vurucu güç kazanımı elde ettiler. Aynı zamanda ilerleyen ve merkezden uzaklaşan birlikleri için lojistik desteği de çözümleyerek, atlar sayesinde, istedikleri yer ve zamanda çok önemli güçleri bulundurarak, stratejik bir üstünlük elde etmeyi bildiler.

Atların savaş alanlarında kullanımında, ortaya, atla çekilen savaş arabaları çıktı. Sümer’lerden itibaren harp tarihinde başlayan atlı savaş arabaları sürecinde, Eski Mısır ve Roma uygarlıklarınca, savaş arabalarının kullanımında yeni stratejiler geliştirilirdi. Atlı savaş arabası, döneminde, kullanana muhteşem bir üstünlük sağlarken, atlar, gösterilerde de etkin olarak kullanılmaya başlandı. Antik çağda arenalarla başlayan bu serüven günümüzde hipodromlarda devam ediyor. Tabii ki sirklerde atın kullanımını da unutmamak lazım. Ancak, atın ticari kullanımında ortaya çıkan yaylı yük arabaları ile birlikte kullanılan talikalar ve faytonlar, günümüz kamyonlarının, binek ve spor, hatta yarış arabalarının işlevini yerine getirirken, at, her dönemde kıymetli bir dost, iyi bir yardımcı konumunu korudu. Öyle ki tarihsel figürlerin bir kısmı için yapılan türbelerde atı için de yer ayrılırken, bazı tarihi karakterler, ölen atlarına özel mezar yaptırdı. Bunun en güzel örnekleri, Bolayır/Gelibolu/Çanakkale’de bulunan Gazi Süleyman Paşa türbesi ile Genç Osman diye anılan Sultan II. Osman’ın, atı Süslükız için yaptırdığı mezar ve güzel bir yazı ile düzenlenmiş mezar taşıdır.

At, mitolojide de yerini almayı bilir ve kanatlı at olarak Türk mitolojisinde Tulpar, Yunan mitolojisinde Pegasus, İskandinav mitolojisinde kanat dışında dört bacak daha eklenerek, sekiz bacaklı Sleipnir ismini alır. Türk ve Dünya edebiyatında da kendine yer bulur at. Nazım Hikmet’ten Necip Fazıl Kısakürek’e, Orhan Veli’den Enis Behiç Koryürek’e şiirde de yerini alır at, muhteşemliğiyle, dostluğuyla.

Talikalar, saltanat arabaları ya da ileri dönemlerde posta arabaları olarak birçok yaşanmışlığa eşlik ederken, faytonlarla birlikte, yaşanmışlıklar, duygulara dokunuşla romantizmde de önemli bir yer edindi.

Saraylardan, konaklardan mesire yerlerine faytonlarla yapılan gezintilerin yarattığı romantizm, edebiyatın en güzel anlatılarında kendine yer bulmayı bildi. At, romantik anlatılarda kendine güzel bir rol bulurken, anlatılar, her daim atların muhteşemliğinin betimlemeleriyle bütünleşti. 

Bu kısa hatırlatma ardından günümüz gerçeklerine gelindiğinde, tarihi süreçte insanın en önemli ve temel yardımcılarından olan atların, günümüz kullanımında devreye giren rant hırsıyla, zor bir süreçten geçtiği gözlemleniyor. Atların, Dünyanın birçok yerinde olumsuz şartlarda yaşam süreçleri devam ederken, ülkemizde atların kullanımı da oldukça sık olarak ve sıkıntılarla medyaya yansıyor. Özellikle kırsalda, evden çıkan her birey, atların ne denli zor şartlara koşulduklarını bizzat gözlemlerken, turizm maksatlı kullanımda, atların dinlenme sürelerine ve hava şartlarına dikkat edilmeksizin, üstelik yeterli beslenme ve barınma imkânları da sağlanmaksızın faytonlara koşulması, derhal bu konuda tedbir alınmasını gerektiriyor. Fayton romantizmi, geleneksellik ve otantik özlem uğruna atları köleleştirmekten, onlara işkence etmekten öte bir anlam içermiyor. Aynı şekilde, yük taşıma maksatlı olarak at arabalarının kullanılması da ne acıdır ki halen devam ediyor. Günümüzde taşıma sektörünün her alanında, maksada uygun tasarımlı motorlu araçlar rahatlıkla kullanılabilecekken, habitatından uzaklaştırılmış atların, aynı maksatla ve çok zor şartlarda kullanılması, vicdan sahiplerini üzüyor.

Görüşlerinizi Bildirin

UYARI: Küfür, hakaret, rencide edici cümleler veya imalar, inançlara saldırı içeren, imla kuralları ile yazılmamış, Türkçe karakter kullanılmayan ve büyük harflerle yazılmış yorumlar onaylanmamaktadır.

YAZARIN DİĞER YAZILARI