İşte Jeofizik Yüksek Mühendisi Baki ile gerçekleştirdiğimiz o röportaj;
2 yıl önce de sizi programıma konuk almıştım, o programda da çok önemli bilgiler paylaşmıştınız. Hatta Kahramanmaraş merkezli depremi işaret ederek, uyarıda bulunmuştunuz. Maalesef 6 Şubat’ta Kahramanmaraş merkezli bu bölgede depremi yaşadık. Peki, o tarihlerde söyledikleriniz bir kehanet miydi?
Benim, bilimsel veriler olmadan konuşma şansım yok. Konuştuğumuz döneme baktığımız zaman; normal olarak Afrika kıtasının bize geliş hızı, yılda 2,5 santimden önce 6 santime sonra 8 santime yükseldi. Bu da çok tehlikeli. Hem İskenderun Körfezi’nde hem de Akdeniz’in içinde inanılmaz magma yükselimi vardı. O zaman hem deprem açısından hem de dengesiz bir iklim olduğunu söylemiştik. Bunu sizinle de konuştuk, basın mensubu arkadaşlar da yazdı ama bu tehlike bir türlü görülemedi. Daha da önemlisi o zamandan beri ta İzmir’den Afyon’a, Nazilli’ye, Ankara’ya kadar gelen inanılmaz yer yarılmaları ve inanılmaz derecede basınç oluştu. Maalesef bunu da fark etmediler. Biz hem basına hem televizyona hem de ilgili bütün kurum ve kuruluşlara gönderdik ve Hatay, Hassa ve Kahramanmaraş’ı işaret ettik. Tarihin en sıkıntılı deprem sürecini yaşayacağımızı söyledik. Hatta Etna ve Jena Yanardağı harekete geçerse ve bir enerji boşalımı olursa şanslı olacağımızı ama boşalmazsa tarihin en sıkıntılı sürecini yaşayacağımızı söyledik. Maalesef yaşadık ve tarifsiz acılar içindeyiz.
6 Şubat’tan bu yana deprem oluşumuyla ilgili çok şey dinledik. Bunu daha basit bir anlamda siz nasıl anlatırsınız?
Depremlerden sonra iki ana blok hareket etti. Hatay’daki ana blok, 6,7 ve 5,1 ile yerine oturdu. Orada 5’in altındaki artçılar devam edecek. İkinci ana blok ise daha yerine oturmadı. Kahramanmaraş, Malatya ve Bingöl arasında 6 ile 6,7 arasında artçılar devam edecek. Yani ikinci blok tamamen yerine oturana kadar artçılar devam edecek. Adana’ya geldiğimizde ise tehlike büyük bir boyutta geçmiş durumda. Devasa bir enerji boşalımı oldu ve yüzde 90 ihtimalle deprem beklenmiyor. Çok düşük bir ihtimal ancak kırık ilerleme hareketi yön değiştirirse deprem olabilir. Ceyhan, Saimbeyli, Osmaniye ve Kozan arası hafif enerji birikimi var ama bu, şu anda tehlikeli bir boyutta değil. Fakat yüzde 10’luk bir risk var ve her ihtimale karşı önlem almalıyız.
Sizin de yakından takip ettiğiniz, neredeyse hareketleri 7/24 izlediğiniz Kandilli Rasathanesi tarafından geçtiğimiz bir aylık sürede 13 binin üzerinde artçı depremler kaydedilmiş ve bu artçıların da 1 yıl kadar süreceği söyleniyor. Yaşadığımız bu süreçte de 6 ve üzerinde artçı depremler yaşıyoruz. Bu şiddetler normal mi?
Normal bir süreç. Çünkü iki dev blok aniden yaklaşık 11 metre hareket etti ve dolayısıyla yerleştiği yerde denge oluşturacak. Daha yeni de söylediğim gibi Hatay’da 6,7 ve 5,1’lik depremler ile yerine oturdu ancak orada 5’in altındaki depremler devam eder. Asıl sorun Kahramanmaraş, Malatya ve Bingöl arasında. Dediğim gibi orada da 6 ile 6,7 arasındaki artçı depremler devam edecek.
Adana ve Kıbrıs’ın Ölü Deniz Fay Hattı’nın üzerinden geçtiği söyleniyor. Peki, bu yakınlarda Kıbrıs’ta deprem bekleniyor mu?
Gözle görülmeyen yüzlerce örtülü faylar var. Fay hatları yüzlerce kırıktan oluşur. Boyları ve derinlikleri de farklıdır. Bir de yüzeysel faylar vardır. Bu fayların hepsi de birbirine ilintilidir. Bütün mesele doğru olanı konuşmaktır. Devasa bir enerji boşalımı oldu. Adana için zayıf bir ihtimal de olsa risk var. Kırık ilerleme hattının yön değiştirip, değiştirmediğini izliyoruz şu anda.
Siz demecinizde, her yazınızda yeraltı haritasının çıkarılmasını gündeme getirdiniz. Hala deprem açısından riskli olan bölgeleri biliyor muyuz?
Birinci dereceden deprem coğrafyasındayız. Depremler sürekli olacak ve durdurma şansımız da yok. Zaten bu yaşadığımız dünyada deprem olmazsa, hayat olmaz. Ay’da bu zamana kadar deprem kaydedilmedi. Sadece düşen uzay araçlarının ve göktaşlarının kaydı geliyor. Önemli olan deprem öncesi önlemler. 50 – 60 yıldır kaç tane acı yaşadık ama bu acılardan ders almadığımız ortada. O zaman Avrupa’nın, Çin’in, Japonya’nın, Amerika’nın yönetmeliklerine bakacağız. Çünkü deprem öncesi önlem almayı öğrenemedik. Deprem anında binayı yıkan binanın dinamik kuvvetleridir, statik kuvvetler yıkmaz. Bunu da yönetmeliğe koyduğumuz zaman, yasal sorumluluk getireceğiz. Deprem coğrafyasında yaşayan diğer ülkeler gibi yasal sorumluluklar getireceğiz. Zemin etüdünden binanın bitimine kadar yasal sorumluluk getirilmeli. Çünkü insan hayatından daha önemli, daha kutsal bir şey yok. İnsanların enkaz altında çaresizlik içinde yok oluşu kabul edilemez. Çıkıp televizyonlarda konuşan hocalarımız da deprem öncesi önemleri konuşmalı. Bugüne kadar hiç konuşulmadı.
Fay hattı üzerine bina yapılır mı?
Her yerde bina yapılır. Örneğin kentsel dönüşümde mevcut kentlerin mikrobölgeleme yeraltı yapı haritaları çıkarılır. Mikrobölgeleme yapıldıktan sonra, birinci aşamada heyelanlı alanlardaki ve dere yataklarındaki sel tehdidi altındaki mahalleler, semtler taşınır. Taşındığı yere de depreme dayanıklı bina yapılır. Bugüne kadar böyle bir uygulama görmedik. Türkiye’de kentsel dönüşüm adı altında o tanıma uygun bir tek uygulama yapılmamıştır. Kentin mikrobölgeleme haritası çıkarılmamıştır. İkinci aşamada heyelan veya sel tehdidi yoksa kentsel dönüşüme gecekondulardan başlanır. Üçüncü aşamada ise kenti bir çekim merkezi haline getirmek istiyorsanız kent merkezinde dönüşüme başlanır. Bugüne kadar böyle bir uygulama görülmedi. Daha da önemlisi bir kenti idare edecek olanlar, kentin aldığı göç ve nüfus artışını hesaba katarak 15 – 20 yıl sonra imara açılacak alanların mikrobölgeleme haritasını çıkarmalı ve binaların depreme dayanıklı yapılıp yapılmadığını denetlemeli. 50 – 60 yıldır aynı hikâyeleri okumayalım artık.
Siz bir jeofizik mühendisisiniz. Jeofizik ile jeoloji arasındaki fark nedir hocam?
Ansiklopedilerdeki bilim tarihini okuduğunuz zaman, orada net yazar. Jeoloji ilk kurulan bilim dalıydı fakat sorunları çözmedi. Çözseydi, zaten yeni bir bilim dalı doğmazdı. Gelişen bilimsel teknolojiler ışığında da jeofizik icat edildi. Jeofizik icat edildikten sonra tıp bilimine röntgen ve ultrason girdi. Artık bütün sorunlara net çözümleme geldi. Petrol olmayan yerde petrol, maden olmayan yerde maden bulundu. Örneğin benim görevli olarak gittiğim bir projede, 15 yıl boyunca aranan ve bulunamayan kömürü bir haftada buldum. Jeofizik, yerbiliminde bir devrimdir. Önemli olan doğru yapmak, sorunu çözmektir. Türkiye’nin en büyük sorunu meslek şovenizmi ve şarlatanlıktır. Asıl kenetlenmemiz konu, uluslararası bilimsel standartlardır. Doğru olan standartlara kenetlenmemiz lazım. Sorunu ancak böyle çözeriz.
“Asrın felaketi” olarak nitelendirilen Kahramanmaraş merkezli depremler, bizi artık önlem almaya sürükleyecek mi?
İnşallah. 50 yıldan beri almadık ama umarım bu yaşadığımız felaket bizim için bir dönüm noktası olur. Deprem olacak mı, olmayacak mı diye konuşmayı bırakıp, deprem öncesinde almamız gereken önlemleri konuşmalıyız. “Deprem bölgesinde depreme dayanıklı binalar nasıl yapılır?”, “Bir kentte nasıl doğru kentsel dönüşüme gidilir?”, “Doğru olan nasıl yapılır?” gibi konuları konuşmamız gerekiyor. Fakat maalesef ülkemizde hala 50 yıl önceki görüşleri konuşuyoruz. Depremi durdurma şansımız yok. Doğal afet diye bir şey yok. Doğal olaylar var. Bu doğal olayları afete çevirenler de ilgili ve yetkili makam oturan kişilerdir.
Yıkılan binaların yerine TOKİ tarafından yenileri yapılıyor. Deprem bölgesinde TOKİ tarafından yapılan hiçbir binada hasar yok. Bu binalar neden ayakta kaldı, neden yıkılmadı?
Öncelikle Adana’daki binalar neden yıkıldı onu anlatayım, sonrasında TOKİ’nin yaptığı binalar neden ayakta kaldı onu cevaplayayım. Düşünün Kahramanmaraş’ta olan bir deprem, Adana’da ve çevre illerde yıkıma neden oldu. Bu, üzerinde çok iyi düşünmemiz gereken bir konu. İnanılmaz bir enerji boşalımı oldu ve boşalan enerji de sert zeminlerde inanılmaz hızlı geçer. Zemine uygun yapılmayan binalarda yıkım ve ağır hasar oldu. Dikkat edin Çukurova ve Sarıçam ilçelerinde ağır hasar oldu. Yumuşak zeminlere geldiği zaman ise deprem dalgası uzak olduğu için yıkım gücü azalır. Depremin etkisi onun için alüvyon zeminler azaldı. Depreme uygun yapılmayan binalar, denetlenmeyen binalar yıkıldı.
Alüvyon zeminden bahsettik. Adana’nın büyük bir bölümü alüvyon zemine sahip. Bir deprem halinde kentimizde ne olur?
Düşünmek bile istemiyorum. Çünkü demin de dediğim gibi denetim yok. Kahramanmaraş’ta olan deprem kaç kilometre uzakta olmasına rağmen, yaşadığımız olayı gördünüz. Adana’da valiliğimizin veya Büyükşehir’in bünyesinde uzman kişilerden oluşan bir ekip kurularak mikrobölgeleme haritası ve binaların envanterinin çıkarılması lazım. Ona göre adımlar atmalıyız.
Kahramanmaraş merkezli bu depremlerin ardından elimizi vicdanımıza koyup, kafamızı değiştirip, “ders alıp hayatımıza devam edeceğiz” diyebilir miyiz?
Artık başka bir çaremiz yok. Aynı hikâyeleri okumasınlar. Tek konuşmamız gereken konu, deprem öncesi önlemlerdir. Bugüne kadar ders almadığımız ortada. Bu zamana kadar öğrenmediğimize göre, bari Avrupa’dan, Amerika’dan, Çin’den, Japonya’dan öğrenelim. Denetim yaparken de zemin etüdünden tutun da binanın bitip aşamasına kadar olan süreçte ilgili mühendisler ve müteahhitlere bir yasal sorumluluk getirilmeli. Deprem öncesi önlemimizi alırsak, herkes işini doğru yapar.
Programın tamamını Gazette TV | YouTube hesabından izleyebilirsiniz.